Spójrz na swoje drzewa owocowe wczesną wiosną, gdy obsypują się białym i różowym kwieciem, obiecując obfite zbiory jesienią. Ten widok cieszy oko, jednak bez armii małych, skrzydlatych pomocników, większość tych kwiatów opadnie bezużytecznie na ziemię, nie zostawiając po sobie ani jednego owocu. Zapylacze to cisi bohaterowie Twojego sadu, którzy pracują od świtu do zmierzchu, przenosząc pyłek i dbając o to, by każda jabłoń czy grusza dała z siebie to, co najlepsze. Zrozumienie ich potrzeb oraz stworzenie im odpowiednich warunków do życia to najprostsza droga do tego, abyś mógł cieszyć się koszami pełnymi soczystych owoców. Właśnie dlatego poświęć chwilę, by poznać zwyczaje murarek i pszczół miodnych, które mogą radykalnie odmienić Twoje podejście do ogrodnictwa i sprawić, że Twój ogród zacznie tętnić życiem jak nigdy wcześniej.
Najważniejsze informacje (TL;DR)
- Murarka ogrodowa jest kilkukrotnie wydajniejsza w zapylaniu niż pszczoła miodna i nie wykazuje agresji.
- Domki dla owadów ustawiaj w nasłonecznionych, osłoniętych od wiatru miejscach, najlepiej z wylotem na południowy wschód.
- Zapewnij ciągłość kwitnienia w sadzie, sadząc rośliny miododajne kwitnące przed i po drzewach owocowych.
- Nigdy nie wykonuj oprysków chemicznych w ciągu dnia, gdy owady są aktywne na kwiatach.
Dlaczego obecność zapylaczy w sadzie jest kluczowa dla wielkości Twoich zbiorów?
Wyobraź sobie, że każdy kwiat na Twojej jabłoni to potencjalny, dorodny owoc, który czeka na sygnał do wzrostu. Ten sygnał płynie właśnie od zapylaczy, które podczas poszukiwania nektaru nieświadomie przenoszą ziarna pyłku z pręcików na znamiona słupków. Bez tego procesu proces zapłodnienia rośliny po prostu nie zajdzie, a kwiat zwiędnie i opadnie bez śladu. Twoje zbiory zależą bezpośrednio od tego, jak sprawnie pyłek zostanie przeniesiony między kwiatami różnych odmian. Pamiętaj, że większość drzew owocowych jest obcopylna, co oznacza, że potrzebują one pyłku z innego drzewa tego samego gatunku.
Gdy w Twoim sadzie brakuje owadów, owoce często wyrastają zdeformowane, małe i niesmaczne, ponieważ proces zawiązywania nasion nie przebiegł prawidłowo. Pszczoły i murarki dbają o to, by każde gniazdo nasienne wewnątrz jabłka czy gruszki było odpowiednio wypełnione, co stymuluje roślinę do produkcji tkanek miąższu. Dzięki ich pracy zyskujesz nie tylko większą ilość plonów, ale przede wszystkim ich wyższą jakość handlową i smakową. Dobrze zapylone owoce lepiej się przechowują i zawierają więcej cukrów oraz witamin, co bezpośrednio przekłada się na Twoje zadowolenie z uprawy.
Zwróć uwagę na to, że natura nie znosi próżni i jeśli nie zadbasz o własne zapylacze, musisz liczyć na przypadek lub owady przylatujące z sąsiedztwa. Niestety, populacje dzikich pszczół drastycznie spadają, więc poleganie wyłącznie na naturze bywa ryzykowne i często kończy się rozczarowaniem przy zbiorach. Inwestując czas w przyciągnięcie murarek, tworzysz stabilny ekosystem, który będzie pracował na Twój sukces rok po roku. To prosta zależność: im więcej radosnego bzyczenia słyszysz wiosną, tym cięższe będą Twoje skrzynki z owocami w czasie jesiennych zbiorów.
Czym różni się murarka ogrodowa od pszczoły miodnej i trzmiela?
Murarka ogrodowa to samotnica, która w przeciwieństwie do pszczoły miodnej nie tworzy skomplikowanych struktur społecznych ani rojów. Każda samica murarki jest "królową" własnego gniazda, sama buduje komórki lokatorskie i gromadzi zapasy dla swojego potomstwa. Jest ona niezwykle pracowita, ponieważ nie traci czasu na komunikację z innymi osobnikami w ulu, lecz skupia się wyłącznie na zbieraniu pyłku. Murarka ogrodowa odwiedza w ciągu dnia znacznie więcej kwiatów niż pszczoła miodna, co czyni ją niezwykle skutecznym pracownikiem w Twoim sadzie. Co więcej, murarki nie są agresywne i nie żądlą, więc możesz bezpiecznie obserwować je z bliska wraz z dziećmi.
Pszczoła miodna to z kolei profesjonalistka działająca w ogromnej grupie, co ma swoje ogromne zalety, ale i pewne ograniczenia. Jej siła tkwi w liczebności, jednak pszczoły te bywają wybredne i przy niskich temperaturach wolą pozostać w bezpiecznym ulu. Jeśli wiosna jest chłodna i wietrzna, pszczoła miodna może w ogóle nie opuścić gniazda, zostawiając Twoje drzewa bez opieki. Murarka natomiast zaczyna pracę już przy temperaturze około 15 stopni Celsjusza, wykazując się znacznie większą odpornością na kaprysy aury. Trzmiele z kolei to prawdziwi twardziele, którzy latają nawet podczas mżawki i w temperaturach bliskich 10 stopniom.
Wybierając zapylacze do swojego ogrodu, spójrz na nie jak na uzupełniający się zespół specjalistów o różnych umiejętnościach. Pszczoła miodna świetnie radzi sobie z dużymi obszarami, trzmiel zapyli kwiaty o głębokich kielichach, a murarka zajmie się precyzyjnie każdym drzewkiem owocowym w zasięgu kilkuset metrów. Murarki mają tę przewagę, że nie odlatują daleko od swojego domku, zazwyczaj operując w promieniu do 300 metrów od gniazda. Dzięki temu masz pewność, że ich praca skupia się na Twoich roślinach, a nie na ogrodzie sąsiada mieszkającego kilka ulic dalej.
Jakie rośliny miododajne najlepiej przyciągają pożyteczne owady do ogrodu?
Aby Twój sad stał się prawdziwym rajem dla zapylaczy, musisz zaoferować im bogate menu, które nie kończy się wraz z przekwitnięciem jabłoni. Owady potrzebują pokarmu przez cały sezon, od wczesnej wiosny, gdy budzą się z zimowego snu, aż do późnej jesieni, kiedy przygotowują się do hibernacji. Posadź w pobliżu drzew owocowych rośliny, które kwitną w różnych terminach, tworząc tak zwany taśmociąg pokarmowy. Różnorodność gatunkowa w ogrodzie to najlepszy sposób na zatrzymanie pożytecznych owadów u siebie na stałe. Zadbaj o to, by w Twoim otoczeniu znalazły się zarówno krzewy, jak i kwiaty jednoroczne czy byliny.
Oto kilka grup roślin, które warto wprowadzić do swojej przestrzeni:
- Rośliny wczesnowiosenne: krokusy, przebiśniegi, wierzby iwy oraz miodunki.
- Zioła i aromatyczne byliny: lawenda, szałwia lekarska, tymianek, lubczyk oraz kocimiętka.
- Kwiaty letnie: facelia błękitna, ogórecznik, aksamitki, cynie oraz słoneczniki.
- Krzewy ozdobne: budleja Dawida, kruszyna, śnieguliczka oraz dzika róża.
Pamiętaj, że dzikie pszczoły i murarki uwielbiają rośliny o prostych, pojedynczych kwiatach, gdzie dostęp do nektaru i pyłku nie jest zablokowany przez nadmiar płatków. Odmiany o kwiatach pełnych, choć wyglądają efektownie w wazonie, dla owadów są często bezużyteczne i przypominają zamknięte restauracje. Pozwól też zakwitnąć niektórym chwastom, takim jak mniszek lekarski czy jasnota purpurowa, które stanowią cenne źródło białka dla rozwijających się larw. Im mniej sterylny i "wyczesany" będzie Twój ogród, tym chętniej zadomowią się w nim naturalni sprzymierzeńcy Twoich plonów.
Gdzie najlepiej umieścić domki dla murarek aby zapewnić im optymalne warunki?
Lokalizacja hotelu dla owadów to połowa sukcesu w hodowli murarki ogrodowej, dlatego wybierz to miejsce z dużą rozwagą. Przede wszystkim domek musi być skierowany w stronę słońca, najlepiej na południowy wschód lub południe, aby poranne promienie szybko ogrzewały gniazdo. Ciepło jest niezbędne, by owady odzyskały energię po chłodnej nocy i mogły jak najwcześniej wylecieć na żerowanie. Unikaj miejsc zacienionych i wilgotnych, ponieważ w takich warunkach rurki gniazdowe szybko atakuje pleśń oraz groźne dla pszczół grzyby. Suche i ciepłe stanowisko to gwarancja zdrowego rozwoju nowej generacji Twoich zapylaczy.
Kolejnym istotnym czynnikiem jest ochrona przed silnym wiatrem oraz zacinającym deszczem, który mógłby zamoczyć wnętrze gniazd. Najlepiej zamontuj konstrukcję pod okapem dachu altany, na ścianie budynku lub pod solidnym zadaszeniem specjalnie przygotowanego stojaka. Wysokość montażu powinna wynosić od jednego do dwóch metrów nad ziemią, co ułatwi owadom nawigację i ochroni je przed nadmierną wilgocią płynącą z podłoża. Upewnij się, że konstrukcja jest stabilna i nie kołysze się na wietrze, ponieważ murarki nie lubią niestabilnych fundamentów pod swoje komórki lokatorskie.
Zwróć również uwagę na bezpośrednie otoczenie domku, które powinno być wolne od gęstych zarośli zasłaniających wlot do rurek. Owady potrzebują czystego "pasa startowego", by sprawnie wlatywać i wylatywać z gniazda z obciążeniem w postaci pyłku. Dobrym pomysłem jest umieszczenie w pobliżu niewielkiego poidła z wodą i wyspą z kamieni, a także zapewnienie dostępu do wilgotnej gliny. Murarki, jak sama nazwa wskazuje, używają błota do budowania ścianek działowych w rurkach, więc taki materiał budowlany pod ręką znacznie ułatwi im pracę.
Kiedy i w jaki sposób należy prawidłowo wykładać kokony murarki ogrodowej?
Moment wystawienia kokonów murarki na zewnątrz musi być idealnie zsynchronizowany z naturą i okresem kwitnienia Twoich drzew. Zbyt wczesne przebudzenie owadów, gdy w sadzie nie ma jeszcze ani jednego kwiatka, zmusi je do dalekich lotów w poszukiwaniu pokarmu, przez co mogą już nie wrócić do Twojego domku. Zazwyczaj najlepszym terminem jest przełom marca i kwietnia, kiedy temperatura w dzień stabilnie przekracza 10–12 stopni Celsjusza. Obserwuj pąki na wczesnych odmianach czereśni lub jabłoni i wyłóż kokony około dwa tygodnie przed ich planowanym rozkwitem. Dzięki temu samce zdążą się wygryźć, a samice będą gotowe do pracy dokładnie wtedy, gdy kwiaty otworzą swoje kielichy.
Same kokony powinieneś umieścić w specjalnym pudełku wylęgowym, które chroni je przed słońcem, deszczem i drapieżnikami, takimi jak ptaki czy gryzonie. Pudełko to zamontuj w górnej części domku dla owadów, tuż nad przygotowanymi rurkami trzcinowymi, aby młode pszczoły miały do nich blisko. Pamiętaj, by w pudełku znajdował się niewielki otwór, przez który wygryzione murarki będą mogły swobodnie wydostać się na zewnątrz. Nigdy nie wysypuj kokonów bezpośrednio na słońce, ponieważ gwałtowne nagrzanie może zabić rozwijające się wewnątrz owady lub doprowadzić do ich przedwczesnego wycieńczenia.
Proces wygryzania się murarek trwa zazwyczaj od kilku dni do dwóch tygodni, zależnie od panujących temperatur i nasłonecznienia. Pierwsze pojawiają się mniejsze samce, które cierpliwie czekają w pobliżu gniazd na wyjście samic, by niemal natychmiast przystąpić do kopulacji. Po tym krótkim akcie samce giną, a samice rozpoczynają intensywne poszukiwanie rurek, w których złożą jaja i zgromadzą zapasy pyłku. Twoim jedynym zadaniem w tym czasie jest dbanie o to, by nic nie niepokoiło owadów i by miały one stały dostęp do świeżych kwiatów w Twoim ogrodzie.
Jak przygotować bezpieczne gniazda z rurek trzcinowych lub gotowych formatatek?
Najlepszym i najbardziej naturalnym materiałem na gniazda dla murarek jest pospolita trzcina, którą możesz samodzielnie naciąć nad brzegami stawów czy rzek. Wybieraj rurki o średnicy wewnętrznej od 7 do 8 milimetrów, ponieważ taka wielkość jest idealnie dopasowana do ciała murarki ogrodowej. Każda rurka musi być z jednej strony zamknięta naturalnym kolankiem trzciny, co zapewnia larwom bezpieczeństwo i chroni je przed pasożytami od tyłu. Pamiętaj, aby krawędzie wlotowe rurek były gładkie i niepostrzępione, gdyż ostre drzazgi mogą dotkliwie uszkodzić delikatne skrzydła pszczół.
Długość rurek powinna wynosić około 15–20 centymetrów, co pozwala samicy na zbudowanie kilku lub nawet kilkunastu komórek lęgowych w jednym kanale. Gotowe pęczki trzciny powiąż sznurkiem lub umieść w plastikowych butelkach z odciętym dnem, co ułatwi ich wymianę w przyszłości i ochroni przed wilgocią. Jeśli nie masz dostępu do trzciny, możesz wykorzystać gotowe formatki wykonane ze styropianu lub twardego drewna liściastego z nawierconymi otworami. Unikaj drewna iglastego, ponieważ wyciekająca z niego żywica może posklejać skrzydła owadów i doprowadzić do ich śmierci wewnątrz gniazda.
Przygotowując domki, zadbaj o to, by rurki były ułożone poziomo lub pod lekkim kątem, tak aby woda deszczowa nie wpływała do środka otworów. Dobrym zwyczajem jest coroczne dokładanie świeżych rurek, ponieważ murarki chętniej zasiedlają czyste, nowe tunele niż te zeszłoroczne, w których mogą bytować roztocza. Zróżnicuj nieco średnice otworów w swoim hotelu, dzięki czemu przyciągniesz nie tylko murarki, ale także inne dzikie pszczoły, takie jak nożycówki czy miesierki. Taka bioróżnorodność w Twoim sadzie to najlepsza polisa ubezpieczeniowa na wypadek trudnego sezonu i gwarancja, że zawsze znajdzie się ktoś do zapylania kwiatów.
W jaki sposób chronić pszczoły przed szkodliwym działaniem oprysków chemicznych?
Ochrona chemiczna w sadzie to często konieczność, jednak musi być ona prowadzona z niezwykłą rozwagą, by nie stała się wyrokiem śmierci dla Twoich skrzydlatych pomocników. Najważniejszą zasadą, której musisz bezwzględnie przestrzegać, jest wykonywanie wszelkich zabiegów opryskiwania wyłącznie po zachodzie słońca, gdy owady zakończyły już loty. W nocy pszczoły i murarki przebywają w swoich gniazdach, a do rana preparat zdąży wyschnąć lub częściowo stracić swoją toksyczność kontaktową. Stosowanie insektycydów w ciągu dnia, gdy drzewa kwitną i są oblatywane przez zapylacze, to najkrótsza droga do zniszczenia całej populacji owadów w Twoim sadzie.
Wybieraj preparaty selektywne, które działają wyłącznie na konkretne szkodniki, a są relatywnie bezpieczne dla pszczół i innych pożytecznych organizmów. Zawsze czytaj etykiety i sprawdzaj okres prewencji, czyli czas, po którym owady mogą bezpiecznie powrócić na opryskany obszar. Jeśli to możliwe, ograniczaj chemię do absolutnego minimum w okresie pełnego kwitnienia drzew, skupiając się na metodach ekologicznych lub zabiegach zapobiegawczych przed i po tym terminie. Pamiętaj, że nawet fungicydy, czyli środki przeciwgrzybowe, mogą osłabiać orientację pszczół w terenie i czynić je łatwiejszym łupem dla drapieżników.
Zadbaj również o to, by ciecz użytkowa z opryskiwacza nie znosiła się na sąsiednie rośliny miododajne, które aktualnie kwitną w pasach międzyrzędzi lub na obrzeżach sadu. Jeśli masz w ogrodzie poidła dla owadów, przykryj je na czas wykonywania zabiegu lub wymień wodę na świeżą zaraz po zakończeniu pracy. Twoja odpowiedzialność jako sadownika polega na tym, by pogodzić walkę ze szkodnikami z ochroną tych, którzy pracują na Twoje zbiory. Traktuj pszczoły jak swoich najcenniejszych pracowników, którym należy się bezpieczne środowisko pracy i ochrona przed niebezpiecznymi substancjami.
Jak dbać o hodowlę murarek w okresie zimowym aby przetrwały do kolejnej wiosny?
Jesień to czas, kiedy życie w rurkach trzcinowych zamiera, ale wewnątrz nich tętni ukryty proces rozwoju młodych murarek, o który musisz odpowiednio zadbać. Gdy zauważysz, że wloty do rurek są zamurowane gliną, oznacza to, że samice zakończyły pracę, a w środku znajdują się kokony. Najbezpieczniejszą metodą zimowania jest wyjęcie rurek z domku późną jesienią i przeniesienie ich do nieogrzewanego, suchego pomieszczenia, np. do garażu czy szopy. Przechowywanie kokonów w kontrolowanych warunkach chroni je przed ptakami, które zimą chętnie wydziobują larwy z trzciny, oraz przed nadmierną wilgocią.
Wielu doświadczonych hodowców decyduje się na tzw. łuszczenie kokonów, czyli delikatne rozcinanie rurek i wyjmowanie z nich brązowych, owalnych oprzędów. Proces ten pozwala na dokładną selekcję materiału i usunięcie pasożytów, takich jak roztocza czy larwy muchówek, które mogłyby zniszczyć Twoją hodowlę przed wiosną. Wyłuskane kokony umyj w zimnej wodzie, dokładnie osusz, a następnie przechowuj w lodówce w temperaturze od 2 do 5 stopni Celsjusza. Taki zabieg imituje naturalną zimę i sprawia, że pszczoły nie wygryzą się zbyt wcześnie podczas niespodziewanych odwilży w lutym.
Jeśli nie masz czasu na żmudne czyszczenie kokonów, możesz zostawić rurki w całości, ale koniecznie zabezpiecz je gęstą siatką przed gryzoniami. Pamiętaj jednak, że bez czyszczenia Twoja populacja murarek z roku na rok może słabnąć z powodu kumulacji chorób i pasożytów wewnątrz starych gniazd. Dobrym kompromisem jest czyszczenie przynajmniej części hodowli, co pozwoli Ci na zachowanie zdrowego trzonu populacji. Niezależnie od wybranej metody, kluczem jest niska temperatura, która utrzyma owady w stanie hibernacji aż do momentu, gdy w Twoim sadzie pojawią się pierwsze kwiaty.
Ile owadów zapylających potrzebujesz na jeden hektar konkretnej uprawy?
Planując obsadę zapylaczy w swoim sadzie, musisz wziąć pod uwagę gatunek drzew, które uprawiasz, oraz ich wymagania dotyczące przenoszenia pyłku. Nie każda roślina jest tak samo atrakcyjna dla owadów, dlatego niektóre uprawy wymagają znacznie większej liczby pomocników, by osiągnąć pełny potencjał plonowania. W przypadku jabłoni standardowo przyjmuje się, że na jeden hektar sadu potrzebujesz około 500 do 1000 samic murarki ogrodowej. Odpowiednia liczba zapylaczy gwarantuje, że nawet w krótkich oknach pogodowych wszystkie kwiaty zostaną skutecznie odwiedzone przez owady.
Jeśli Twoją pasją są czereśnie lub wiśnie, musisz zwiększyć tę liczbę, ponieważ drzewa te kwitną bardzo intensywnie i w krótszym czasie niż jabłonie. Dla sadu czereśniowego zaleca się wystawienie nawet 2000 do 3000 kokonów murarki na hektar, co zrekompensuje ewentualne straty i zapewni wysoką efektywność zapylania. Grusze z kolei produkują nektar o niskiej zawartości cukru, który jest mniej atrakcyjny dla pszczół miodnych, dlatego obecność murarek jest tu wręcz niezbędna. W ich przypadku 1500 samic na hektar to optymalna liczba, która pozwoli na uzyskanie dużych i kształtnych owoców.
Pamiętaj, by nie kumulować wszystkich owadów w jednym wielkim hotelu w centrum sadu, lecz rozmieścić kilka mniejszych domków w różnych punktach działki. Dzięki temu murarki nie będą musiały tracić energii na dalekie przeloty, a zapylanie będzie przebiegać równomiernie w każdym zakątku Twojej uprawy. Monitoruj co roku, ile rurek zostało zamurowanych – jeśli wszystkie są pełne, to znak, że Twoja populacja rośnie i powinieneś przygotować więcej materiału gniazdowego. Nadmiar kokonów możesz zawsze podarować sąsiadowi lub sprzedać innym sadownikom, promując w ten sposób ekologiczne podejście do upraw.
Jakie zabiegi agrotechniczne sprzyjają osiedlaniu się dzikich pszczół w sadzie?
Twoje działania w sadzie wykraczają daleko poza samo wystawianie domków, ponieważ cały sposób prowadzenia uprawy wpływa na to, czy zapylacze zechcą u Ciebie zostać. Jednym z najważniejszych kroków jest ograniczenie częstotliwości koszenia międzyrzędzi, co pozwala na rozwój dzikich roślin kwitnących, będących naturalną bazą pokarmową. Pozostawienie pasów nieskoszonej trawy, zwanych często "strefami buforowymi", stwarza bezpieczne schronienie dla wielu pożytecznych owadów i pająków. Zrównoważone podejście do porządku w sadzie sprzyja budowaniu silnego i odpornego ekosystemu, który sam reguluje populację szkodników.
Zwróć uwagę na strukturę gleby w swoim ogrodzie, zwłaszcza na nieużytkach lub pod żywopłotami, gdzie wiele gatunków pszczół samotnic drąży swoje korytarze. Unikaj głębokiej orki i intensywnego przekopywania ziemi w miejscach, które nie są bezpośrednio wykorzystywane pod uprawę, by nie niszczyć podziemnych gniazd. Jeśli posiadasz stare, spróchniałe pnie drzew lub sterty kamieni, nie usuwaj ich na siłę, lecz wkomponuj w krajobraz jako naturalne hotele dla owadów. Takie "dzikie zakątki" są bezcenne dla zachowania bioróżnorodności i przyciągają gatunki, których nie uda Ci się osiedlić w sztucznych rurkach trzcinowych.
Wprowadź do swojego sadu żywopłoty z rodzimych gatunków krzewów, takich jak tarnina, głóg czy dzika róża, które stanowią doskonałą barierę ochronną i źródło cennego pyłku. Gęste krzewy chronią sad przed silnymi wiatrami, co ułatwia loty pszczołom i podnosi temperaturę powietrza między drzewami o kilka stopni. Pamiętaj, że każdy, nawet najmniejszy gest w stronę natury, wraca do Ciebie w postaci zdrowszych roślin i smaczniejszych owoców. Twoim celem jest stworzenie miejsca, które nie jest tylko fabryką owoców, ale żywym organizmem, w którym każdy element ma swoje ważne miejsce.
FAQ
- Czy murarka ogrodowa może mnie użądlić? Murarka ogrodowa jest owadem wyjątkowo łagodnym i nie wykazuje agresji wobec ludzi. Nawet jeśli zbliżysz się do jej gniazda, nie zaatakuje Cię, ponieważ nie posiada instynktu obrony roju, jak ma to miejsce u pszczół miodnych.
- Kiedy najlepiej wystawić domek dla owadów w sadzie? Domki najlepiej przygotować i wystawić już w marcu, aby były gotowe na pierwsze przebudzone owady. Kokony murarki wyłóż na około dwa tygodnie przed planowanym kwitnieniem Twoich drzew owocowych.
- Z czego najlepiej zrobić rurki dla murarki? Najlepszym materiałem jest naturalna trzcina o średnicy wewnętrznej 7–8 mm. Możesz również użyć rurek papierowych, bambusowych lub nawierconych klocków z drewna liściastego, np. olchy czy brzozy.
- Jak sprawdzić, czy murarki zasiedliły mój domek? Zasiedloną rurkę poznasz po tym, że jej wylot jest szczelnie zamurowany "błotną" zatyczką. Jeśli widzisz takie zamknięcia, oznacza to, że samica złożyła w środku jaja i zabezpieczyła komórki lęgowe.
